„Nic nie wzmacnia człowieka bardziej niż zaufanie, jakim się go obdarza”. – Adolf von Harnack
W nowoczesnej pedagogice przedszkolnej pojęcie to ugruntowało swoją pozycję i wykracza daleko poza klasyczną „współpracę z rodzicami”. Chodzi o przejście od relacji o charakterze czysto informacyjnym („Przedszkole przekazuje informacje dotyczące różnych aspektów rozwoju dziecka i pracy pedagogicznej”) do aktywnej współpracy między rodzicami a kadrą pedagogiczną, której celem jest jak najlepsze wspieranie rozwoju dziecka. Jednak co to konkretnie oznacza dla każdego dziecka?
Eksperci i ekspertki na równi
Podstawą każdego partnerstwa edukacyjnego jest wzajemne uznanie wiedzy wszystkich osób zaangażowanych w proces kształcenia dziecka. Podczas gdy pedagodzy wnoszą fachową wiedzę na temat etapów rozwoju i dynamiki grupy, to rodzice są niekwestionowanymi ekspertami w zakresie indywidualnego charakteru, historii życia i potrzeb swojego dziecka. Gdy obie strony dzielą się tą wiedzą, powstaje całościowy obraz sytuacji, który pozwala na dostosowanie wsparcia do konkretnych potrzeb. Równe traktowanie nie oznacza, że obie strony muszą wiedzieć to samo, ale że obie perspektywy są dla dobra dziecka równie ważne.
Składają się na to:
- Wzajemny szacunek: opinia rodziców nie jest lekceważona jako „ingerencja”, a fachowa ocena przedszkola i świetlicy nie jest postrzegana jako „mądrzenie się”. W ramach opieki pozaszkolnej wykorzystuje się również wiedzę fachową nauczycieli. Rozwijanie wzajemnego szacunku jest także w tym przypadku zadaniem partnerstwa edukacyjnego.
- Wspólne poszukiwanie rozwiązań: w przypadku trudnych kwestii, takich jak np. trening czystości, adaptacja lub zadania domowe, decyzje nie są podejmowane w imieniu dziecka, lecz wspólnie zastanawiamy się, w jaki sposób można połączyć strategie stosowane w domu, w przedszkolu, a także w szkole (w przypadku dzieci uczęszczających do świetlicy).
- Otwarta komunikacja: w przypadku otwartej komunikacji informacje przepływają w obu kierunkach. Specjaliści nie chowają się za terminologią pedagogiczną, a rodzice mają odwagę zadawać krytyczne pytania.
Bezpieczeństwo dzięki ciągłości
Dla dziecka przedszkole jest często pierwszym mostem między znanym mu światem rodziny a społeczeństwem. Ścisła koordynacja między tymi dwoma światami tworzy dla dziecka spójne otoczenie, co oznacza, że z jego punktu widzenia wszystko jest zgodne. Gdy wartości, zasady i rytuały są ze sobą spójne lub przynajmniej wzajemnie się uzupełniają, dziecko czuje się bezpiecznie i może bardziej otwarcie oraz odważniej angażować się w procesy uczenia się. Doświadczenia zdobywane przez dziecko w rodzinie są uwzględniane i doceniane w przedszkolu. Jeśli na przykład dziecko mówi w domu w innym języku lub obchodzi określone święta, znajduje to odzwierciedlenie na co dzień w przedszkolu.
Oprócz szkoły i rodziny świetlica stanowi dla dzieci trzecie miejsce, w którym spędzają swoje życie; również tutaj współpraca między rodziną a personelem świetlicy ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia dzieciom jak najlepszej opieki w godzinach popołudniowych.
Dziecko czuje się w pełni akceptowane ze względu na swoją tożsamość, gdy pedagodzy odnoszą się do niej z szacunkiem. Chociaż przedszkole, świetlica i rodzina to różne miejsca, podstawowe cele edukacyjne i wychowawcze są ze sobą skoordynowane. Gdy rodzice i wychowawcy mają podobne poglądy na temat samodzielności, uczestnictwa w życiu społecznym czy współżycia społecznego, daje to dziecku poczucie orientacji i bezpieczeństwa – zwłaszcza tym młodszym.
Dzięki partnerstwu edukacyjnemu powstaje zatem spójne, zintegrowane środowisko. Jeśli pedagodzy wiedzą, co dziecko robiło w weekend, a rodzice wiedzą, jakie odkrycia dziecko poczyniło w codziennej pracy pedagogicznej, obie strony mogą na to odpowiednio zareagować. Dziecko odczuwa: „Dorośli znają się nawzajem i działają wspólnie”. W spójnym środowisku dziecko nie musi przechodzić z jednej roli do drugiej. W przedszkolu lub świetlicy może być tą samą osobą co w domu. Gdy te dwie perspektywy – rodziców i specjalistów – łączą się, powstaje „spójne środowisko edukacyjne”. Spójność oznacza więc po prostu jedność.
Spójne środowisko edukacyjne chroni dziecko przed przeciążeniem wynikającym ze zbyt rozbieżnych oczekiwań i zapewnia bezpieczne ramy dla jego rozwoju. Dziecko dostrzega, że dwa najważniejsze światy w jego życiu (rodzina i przedszkole) współpracują ze sobą i wzajemnie się doceniają. To doświadczenie stanowi ważną podstawę odporności psychicznej oraz skutecznych procesów uczenia. Kiedy dzieci uczęszczają do świetlicy, nauczyciele szkoły podstawowej stają się częścią tego środowiska edukacyjnego. W ten sposób powstaje ważny trójkąt partnerstwa edukacyjnego między nauczycielami, rodzicami i pedagogami.
Przejrzystość i zaufanie
Każda udana współpraca opiera się na otwartej komunikacji. Otwarta komunikacja i przejrzystość w kwestii celów pedagogicznych oraz codziennego życia w przedszkolu lub świetlicy pomagają przełamać uprzedzenia i wzmacniają zaufanie rodziców do placówki. Z drugiej strony, dzięki pozytywnym opiniom rodziców pracownicy czują się uprawomocnieni. Zmniejsza to sceptycyzm po obu stronach i tworzy pozytywną atmosferę, która bezpośrednio przekłada się na dzieci. Przejrzystość i zaufanie to jednak również mosty, które pozostają solidne nawet wtedy, gdy trzeba omówić trudniejsze sprawy: na przykład wtedy, gdy dziecko potrzebuje dalszego wsparcia i opieki ze strony rodziców lub gdy w domu pojawiają się trudności.
Ważne jest, aby rodzice rozumieli cele i metody wychowawcze. Wykorzystują swoje zasoby (język, kulturę, zainteresowania, wiedzę fachową), aby dziecko mogło konkretnie wyczuć związek między światem życia w domu i w przedszkolu. W życiu młodego człowieka jest wiele rzeczy do odkrycia, mogą one jednak stać się dla dzieci prawdziwym wyzwaniem. Wzajemne zaufanie jest najważniejszym warunkiem, dzięki któremu pedagodzy i rodzice mogą pomóc dziecku w tej sytuacji i je wzmocnić.
Dotyczy to zarówno przejścia do przedszkola, jak i do szkoły podstawowej. Jest to również etap, w którym partnerstwo edukacyjne ma pozytywny wpływ na dzieci, ponieważ czują one, że dorośli wspólnie się o nie troszczą. W ten sposób mogą z pewnością siebie wkroczyć w nowy świat i odnaleźć się w nim. Partnerstwo edukacyjne oznacza w tym kontekście współpracę, która pozwala dzieciom poczuć własną moc. W tym procesie zmian uwzględniono również szkoły podstawowe wraz z nauczycielami.
Uczestnictwo to coś więcej niż tylko pieczenie ciast na uroczystości
Partnerstwo edukacyjne oznacza rzeczywisty udział. Rodzice są postrzegani nie tylko jako osoby pomagające przy organizowaniu uroczystości, ale jako aktywni uczestnicy, którzy współtworzą wspólne życie przedszkolne. Zaangażowanie rodziców jest postrzegane jako cenne. Rodzice są wyraźnie traktowani jako „eksperci w sprawach dotyczących swoich dzieci”.
Aby to wyrazić, istnieją różne formy uczestnictwa. Najważniejszy jest osobisty kontakt, który pozwala zapewnić przejrzystość codziennej pracy pedagogicznej. Odbywa się to np. podczas rozmów przy drzwiach – jako krótka codzienna wymiana zdań przy przyprowadzaniu lub odbieraniu dzieci. Rozmowy dotyczące rozwoju to indywidualne formy dialogu służące refleksji nad rozwojem dziecka. W ramach inicjatywy KIWI – Kinder in Wien dostępna jest aplikacja KigaWeb przeznaczona dla rodziców; jest to cyfrowa platforma służąca do bezpośredniego dialogu. Umożliwia administrowanie terminami i nieobecnościami, a także przekazywanie aktualnych informacji – również w innych językach. Spotkania z rodzicami, ogłoszenia wywieszane w placówkach oraz foldery informacyjne dla rodziców uzupełniają ofertę w zakresie komunikacji i uczestnictwa. Ponadto organizowane są specjalne sesje coachingowe dla rodziców oraz specjalistyczne wykłady dla rodziców. Zachęcamy do udziału w procesie rozwiązywania problemów – oprócz nieformalnej wymiany informacji istnieją również ustrukturyzowane kanały przekazywania opinii.
Udział w procesie wychowawczym
W placówkach KIWI kładzie się nacisk także na ścisłe zaangażowanie rodzin w realizację strategii integracyjnych, aby znaleźć indywidualne rozwiązania dla każdego dziecka. Gdy rodzice i pedagodzy działają wspólnie, dziecko odnosi z tego największe korzyści: zyskuje uznanie, stabilność oraz środowisko, w którym może się optymalnie rozwijać.
Partnerstwo edukacyjne to uczestnictwo w procesie pedagogicznym. Zaangażowanie pedagogiczne sprawia, że przedszkole lub świetlica przestają być miejscem „opieki”, a stają się miejscem wspólnego kształtowania rzeczywistości. W kwestii udziału w procesie wychowawczym prawo głosu mają nie tylko rodzice, ale także dzieci. Dzieci mają wpływ na to, w co się bawią, jak wygląda sala grupy lub jakie projekty są realizowane, np. poprzez konferencje dziecięce lub głosowania. Mają one ponadto prawo do samostanowienia i same decydują o sprawach osobistych, np. o tym, jak i kiedy chcą zjeść coś podczas otwartego śniadania w bistro oraz czy chcą wziąć udział w proponowanych zajęciach. Dzieci również mają prawo do złożenia skargi. Nie tylko zachęca się je do wyrażania niezadowolenia, ale wiedzą też, do kogo mogą się zwrócić, jeśli ich zdaniem coś nie przebiega tak, jak powinno.
Wyzwania dla wszystkich stron
Budowanie udanego partnerstwa edukacyjnego między rodzicami a kadrą pedagogiczną to wymagający proces, który na różnych poziomach może napotykać na konkretne przeszkody. Jedną z największych przeszkód jest zapewne dotkliwy brak czasu. Specjaliści ds. edukacji są zaangażowani w wymagającą codzienną pracę pedagogiczną. Przede wszystkim jednak pracujący rodzice znajdują się pod ogromną presją czasu, co może utrudniać komunikację.
Podobnie jak w rodzinie, wszyscy uczestnicy partnerstwa edukacyjnego muszą świadomie poświęcać sobie nawzajem czas. Różnice w poglądach na wychowanie i w systemie wartości również mogą prowadzić do napięć lub nieporozumień. Gdy zderzają się tu sprzeczne poglądy na temat celów wychowawczych i edukacyjnych, np. dotyczących dyscypliny, odżywiania, higieny i korzystania z mediów, konieczne jest wykazanie się wysokim poziomem profesjonalnej komunikacji i empatii, aby znaleźć wspólny mianownik dla dobra dziecka.
Koncepcja pedagogiczna KIWI oraz misja organizacji stanowią w tym kontekście ważne wytyczne dla obu stron. Po uzyskaniu miejsca w przedszkolu lub świetlicy rodzice odczuwają ulgę, ważne jest jednak, aby zapoznali się z tymi podstawowymi informacjami. Również bariery językowe i kulturowe stanowią wyzwanie dla partnerstwa edukacyjnego. Jeśli z powodu barier językowych przepływ informacji nie przebiega bez przeszkód lub dochodzi do nieporozumień dotyczących kodów kulturowych, szybko może pojawić się niepewność, a nawet wzajemny dystans, co utrudnia rzeczywisty udział. Ponadto z osobistych doświadczeń rodziców wynika czasem pewna wizja, a nawet oczekiwanie co do tego, jak powinno wyglądać życie ich dziecka w przedszkolu lub świetlicy. Ci, którzy na przykład sami jako dzieci zawsze przynosili do domu jakieś „rękodzieła” z przedszkola, są rozczarowani, gdy współczesna pedagogika przedszkolna kładzie większy nacisk na procesy rozwojowe dzieci poprzez samodzielnie inicjowane procesy edukacyjne i uczenia się niż na wykonane własnoręcznie prace plastyczne.
Dla rodziców zaufanie do wyników badań nad mózgiem i współczesnej pedagogiki (przedszkolnej) może stanowić wyzwanie, jeśli sami doświadczyli pedagogiki opartej na surowych wymaganiach i oczekiwaniach wobec własnych umiejętności. Dorośli uczestniczący w partnerstwie edukacyjnym nie są konkurentami, lecz współpracują na rzecz dobra dziecka, a także w celu jego ochrony.
Należy jednak wspólnie omówić podział ról, aby uniknąć nieporozumień. Zadania pedagogów różnią się od zadań rodziców – jednak ich połączenie zapewnia dziecku optymalne wsparcie edukacyjne. Ważne jest również wprowadzenie ustrukturyzowanego systemu rozwiązywania problemów oraz regularne rozmowy podsumowujące, które pozwalają usunąć przeszkody i zbudować wspólną podstawę zaufania.
Konflikty w ramach partnerstwa edukacyjnego
Nie można jednak zapominać, że w partnerstwach edukacyjnych mogą również pojawiać się konflikty. Mogą one wynikać z różnych wartości czy celów wychowawczych lub problemów z komunikacją. Powszechnymi przyczynami są różnice zdań co do zasad, ale także brak zaufania lub sytuacje, w których rodzice czują się niedostatecznie poinformowani. Konflikty często wiążą się z silnymi emocjami i mają na przykład następujące przyczyny:
- Różnice w celach edukacyjnych i wychowawczych oraz w stylu wychowania: odmienne poglądy na temat zasad, wyznaczania granic, samodzielności, odżywiania i higieny
- Problemy z komunikacją: brak informacji lub informacje niejasne dotyczące codziennego życia w przedszkolu lub rozwoju dziecka.
- Godziny odbioru i przyprowadzania dziecka: nieprzestrzeganie ustaleń lub zasad obowiązujących w placówce.
- Przeciążenie: odczuwane przez samych zainteresowanych codzienne obciążenia mogą prowadzić u wszystkich uczestników do nadmiarowych reakcji.
- Instrumentalizacja: może się również zdarzyć, że przedszkole zostanie wciągnięte w prywatne spory dotyczące opieki nad dzieckiem lub relacji między rodzicami.
- Kwestie związane z rozwojem: różnice w poglądach na temat potrzeb dziecka w zakresie wsparcia także mogą prowadzić do sporów
Konflikty są czymś normalnym i przy konstruktywnym podejściu do siebie nawzajem mogą nawet wzmocnić partnerstwo edukacyjne. Możliwe rozwiązania, które zawsze wymagają otwartości i gotowości obu stron, to:
- Jasna komunikacja: organizowane są regularne, oparte na wzajemnym szacunku rozmowy z rodzicami, a oczekiwania są jasno przedstawiane. Również rodzice powinni okazywać uznanie i w razie potrzeby prosić o rozmowę, nawet nieplanowaną.
- Wzajemne zrozumienie: pedagodzy zachowują otwarte i profesjonalne podejście, ale również rodzice powinni unikać wyrzutów i starać się zrozumieć punkt widzenia drugiej strony.
- Przejrzystość: działalność przedszkola lub świetlicy jest jawna, aby umożliwić wgląd w decyzje pedagogiczne, jednak również rodzice powinni aktywnie zwracać się z pytaniami, jeśli chcieliby uzyskać dokładniejsze wyjaśnienia dotyczące konkretnych kwestii.
- Wiążące ustalenia: uzgodnienia dotyczące współpracy są zawierane wspólnie przez placówkę, kadrę pedagogiczną i rodziców, przy czym obie strony muszą ich przestrzegać. Dotyczy to również ustaleń z dziećmi. Niezawodność i odpowiedzialność to ambitny cel. W opiece pozaszkolnej dołączają jeszcze inni uczestnicy partnerstwa, a mianowicie nauczyciele.
- Wyjaśnianie na bieżąco: problemy i pytania należy zawsze poruszać od razu, zanim się utrwalą. W opiece nad dziećmi w wieku szkolnym często chodzi tu o oczekiwania szkoły wobec dzieci w zakresie wyników. Wczesne rozmowy z nauczycielami, polegające na indywidualnym dostosowaniu oczekiwań dotyczących wyników do mocnych stron każdego dziecka, pomagają dzieciom osiągnąć sukces w nauce.
- Uzgodnienia dotyczące zachowania: od dzieci oczekuje się wzajemnych relacji opartych na szacunku i uznaniu oraz wzajemnej uprzejmości; te cechy stanowią również podstawę partnerstwa wychowawczego między wychowawcami a rodzicami. Podejście to bazuje na koncepcji przedszkoli i świetlic KIWI.
Ręka w rękę: dlaczego partnerstwo edukacyjne to wspaniała sprawa dla naszych dzieci
Po tych wszystkich wyjaśnieniach staje się zapewne jasne, jak niezbędne i ważne dla rozwoju i edukacji dziecka jest udane partnerstwo edukacyjne. Współpraca edukacyjna rozpoczyna się wraz z zapisaniem dziecka do placówki. Dobre partnerstwo edukacyjne daje rodzicom szansę na wzmocnienie swoich kompetencji wychowawczych, ponieważ dzięki dialogowi otrzymują oni fachowe wsparcie oraz możliwość refleksji nad codziennymi sytuacjami wychowawczymi.
Inne pozytywne skutki to wzmocnienie dobrego samopoczucia i odporności psychicznej dziecka, poprawa umiejętności społecznych i (późniejszych) wyników w nauce oraz wzmocnienie poczucia wspólnoty w placówce. Zaufanie to niewidzialny fundament, na którym opiera się cała współpraca. Bez zaufania partnerstwo edukacyjne pozostaje jedynie formalną procedurą opieki – dzięki zaufaniu staje się prawdziwym wsparciem dla dziecka. Procesy wychowawcze i edukacyjne rzadko przebiegają bez kryzysów, takich jak okresy buntownicze, problemy ze snem, konflikty w grupie, a także konflikty w domu.
W ramach partnerstwa opartego na zaufaniu rodzice mają odwagę szczerze rozmawiać o problemach w domu, nie obawiając się potępienia. Tylko wtedy, gdy wychowawcy wiedzą, co obecnie stanowi dla dziecka obciążenie, mogą odpowiednio i z wyczuciem zareagować na to w przedszkolu lub świetlicy. Wymaga to zaufania ze strony rodziców oraz podejścia pełnego szacunku ze strony personelu. Gdy obie strony dzielą się swoimi spostrzeżeniami, które mogą być trudne do zaakceptowania – na przykład w przypadku opóźnień w rozwoju. Rodzice są w stanie je zaakceptować tylko wtedy, gdy istnieje wzajemne zaufanie. Bez zaufania takie uwagi wydają się krytyką kompetencji wychowawczych; przy zachowaniu zaufania są one postrzegane jako wspólne poszukiwanie najlepszego rozwiązania.
Tam, gdzie ludzie współpracują, zdarzają się błędy lub nieporozumienia. Zaufanie sprawia, że rozmawiamy ze sobą, a nie o sobie nawzajem. Zakłada się, że rozmówca ma dobre intencje („Na pewno był jakiś powód, dla którego dzisiaj tak się to potoczyło”) i problemy rozwiązywane są od razu, zanim się nasilą. Dla wielu rodziców oddanie dziecka do placówki to wydarzenie wymagające emocjonalnie. Zaufanie daje rodzicom wewnętrzny spokój, dzięki czemu mogą skupić się na swoich obowiązkach w czasie pracy, wiedząc, że ich dziecko jest pod opieką kompetentnych i troskliwych osób. Dotyczy to przede wszystkim rodziców dzieci w wieku szkolnym, którzy czasami cieszą się, że mają u boku nauczycielkę lub nauczyciela – silnego partnera – który pomaga im zrozumieć wymagania szkoły.
„Największym zaszczytem, jaki można komuś uczynić, jest okazanie mu zaufania”. – Matthias Claudius
